Warisan Budaya Malaysia

Sabah yang dikenali dengan nama Negeri Di Bawah Bayu merupakan sebuah negara yang unik dan terkenal dengan kepelbagaian kebudayaan suku kaumnya. Terdapat kira-kira 2.5 juta penduduk Sabah merangkumi lebih daripada 30 suku kaum dan kira-kira 80 dialek bahasa. Penduduknya terdiri daripada kaum Kadazan atau Dusun, Bajau, Murut, Kelabit, Rungus dan lain-lain. Ciri-ciri kebudayaan negeri Sabah amat unik kerana kepelbagaian suku kaum di sini. Berikut hanya dipaparkan maklumat berkaitan amalan dan adat resam tiga suku kaum utama di Sabah sahaja iaitu masyarakat Kadazan, Bajau dan Murut.

BARIAN SAMPAI MATI MASYARAKAT MURUT TAGAL DAERAH SEPULUT, SABAH.

4.1 PENGENALAN

• Penduduk Sabah adalah terdiri dari berbagai-bagai kaum dengan latar belakang dan kebudayaan masing-masing. Penduduk aslinya atau lebih dikenali sebagai bumiputera, terdiri daripada sekurang-kurangnya 30 kumpulan dengan menggunakan lebih dari 50 bahasa dan tidak kurang dari 90 dialek. Antara berikut adalah sebahagian daripada kumpulan penduduk asli di Sabah iaitu Kadazandusun, Bonggi, Murut, Kimarang, Bajau, Kwijau, Paitan, Lundayeh, Kedayan, Ubian ,Sulu, Binadan, Bisaya, Kokos, Rumanau, Lotud, Minokok, Orang Sungai (Sungei), Rungus, Tatana, Tagaas, Suluk, Melayu, pelbagai kumpulan etnik Filipina selatan, Irranun dan Ida'an Brunei. Sebagai tambahan, kaum Cina merupakan kumpulan penduduk bukan asli yang terbesar. Mereka menetap di Sabah sejak abad yang lalu dan mereka merupakan kumpulan yang terbesar selepas kaum Kadazandusun. Bahasa rasmi negeri Sabah ialah Bahasa Melayu (seperti negeri lain di Malaysia), namun terdapat bahasa-bahasa lain yang ditutur ; seperti Bahasa Kadazan, Bahasa Cina (Bahasa Mandarin, Bahasa Hakka), dan lain-lain. Walaupun Bahasa Melayu merupakan bahasa perantaraan utama, Bahasa Melayu Sabah yang digunakan oleh masyarakat Sabah terdapat sedikit perbezaan daripada Bahasa Melayu piawai (Bahasa Melayu Baku). 

• Masyarakat Murut di negeri Sabah merupakan salah satu kaum ketiga terbesar di negeri Sabah dan berpegang kuat kepada adat. Adat yang diwarisi daripada zaman nenek moyang menjadi ikutan sehingga hari ini, misalnya adat perkahwinan, adat kematian, adat "Tina'uh" dan adat "Barian Sampai Mati". Adat "Barian Sampai Mati" merupakan adat yang sangat popular dan sinonim dengan masyarakat Murut Tagal di negeri Sabah. Adat ini diamalkan oleh Murut Tagol di kawasan pedalaman Sabah khususnya di Daerah Pensiangan, Daerah Sepulut dan Daerah Nabawan.

• Dalam bab ini, pengkaji melakukan pengkajian berkenaan dengan adat "Barian Sampai Mati" oleh masyarakat Murut Tagol yang menduduki kawasan pedalaman Negeri Sabah iaitu khusus kepada Daerah Sepulut sahaja. Adat "Barian Sampai Mati" mempunyai perspektif negatife daripada masyarakat lain di negeri Sabah kerana dianggap sangat membebankan kehidupan seharian khususnya pihak lelaki yang telah berkahwin. Timbul persoalan sama ada adat ini masih releven atau pun tidak untuk diamalkan pada zaman moden sekarang. Walaubagaimanapun, seperti pepatah Melayu mengatakan "selagi adat di kandung tanah, selagi itulah adat dijunjung".

4.2 PENGERTIAN ADAT

• Menurut Md. Yussop Bakar (1989 : 30) adat bertindak sebagai hukuman dan juga mempunyai fungsinya yang tersendiri sebagai alat sosialisasi dan juga kawalan sosial dalam masyarakat. Kedua-dua aspek ini iaitu aspek hukuman dan juga fungsi adat itu sendiri berlaku dalam rangka hubungan manusia sesama manusia iaitu hubungan sosial dan juga alat tabii dan dengan alam metafizik.

• Kepentingan adat resam di dalam hidup masyarakat tidak kira apa bangsa sekalipun tidak dapat dinafikan. Adat yang merangkumi seluruh aspek bermula dari kelahiran, perkahwinan sehinggalah kematian terdapat di dalam hidup semua masyarakat di Malaysia. Adat resam merupakan kebiasaan cara hidup yang diamalkan oleh sesuatu masyarakat yang dapat menggambarkan corak budaya masyarakat tersebut. Adat masyarakat Melayu jelas terlihat dalam peribahasa yang berbunyi "Biar mati anak, jangan mati adat".

• Menurut Zainal Kling dalam Md. Yussop Bakar (1989 : 28-29) menyatakan bahawa kemunculan adat merupakan struktur asas keseluruhan kehidupan dan menegaskan ciri keperibadian sesebuah masyarakat. Dengan demikian dalam masyarakat tradisi, adat mempunyai kedudukan suci sehingga mencapai martabat agama, dipancarkan oleh kelakuan yang betul halus, sesuatu ciri kehidupan yang menyerapi sistem kepercayaan, hukuman dan denda. Setiap anggota masyarakat yang melanggar, melencong atau menafikan adat akan menerima balasan dan kehidupan. Anggota masyarakat yang mematuhi adat akan hidup senang dan bahagia serta meneruskan kepatuhan kepada adat.

4.3 PENGERTIAN ADAT 'BARIAN SAMPAI MATI'

• Barian atau dalam bahasa Melayu 'Mas Kahwin" dan dalam bahasa Inggeris "Dowry". Barian ialah nama yang diberi oleh masyarakat Murut bagi menunjukkan mas kahwin ataupun barang-barang hantaran daripada keluarga pihak lelaki kepada keluarga pihak perempuan semasa perkahwinan berlangsung. Oleh demikian, 'barian sampai mati' bermaksud mas kahwin atau barang-barang hantaran yang dituntut atau diminta oleh keluarga pihak perempuan daripada keluarga pihak lelaki bermula dari perkahwinan sehingga ke akhir hayat.

• Adat 'Barian Sampai Mati' sudah lama diamalkan sejak zaman nenek moyang lagi oleh masyarakat Murut di Sabah. Apabila gadis Murut dikahwini oleh lelaki pilihan keluarga atau pilihan sendiri, barian akan terus ditagih oleh keluarga pihak perempuan sehingga ke akhir hayat. Meskipun sudah beranak pinak dan umur sudah menjangkau 30 hingga 90 tahun, tetapi keluarga pihak perempuan masih meminta barian daripada pihak lelaki. Masyarakat Dusun dan masyarakat lain di Sabah mengatakan bahawa gadis Murut yang dikahwini memiliki barian atau pun hantaran mas kahwin yang sangat mahal berbanding dengan suku kaum lain di Malaysia.

• Adat "Barian Sampai Mati" dapat dilihat apabila keluarga sebelah pihak perempuan menghadapi masalah seperti ada kematian, saudara mara berkahwin, menghadiri perkahwinan dan menghadiri "Tinauh". Keluarga sebelah pihak lelaki mahupun suami gadis yang dikahwini turut dilibatkan sama dalam kesusahan tersebut. Pihak suami mesti membantu keluarga sebelah pihak perempuan dengan memberi mana-mana barang seperti tajau, kain sarung, emas, gong, kain nila, sisitan, duit dan sebagainya untuk diberi kepada keluarga pihak perempuan yang meminta bantuan. Selain ibubapa perempuan yang dikahwini meminta pertolongan, keluarga lain juga turut melakukan hal yang sama kepada pihak lelaki. Adat ini amat membebankan masyarakat Murut tetapi memandangkan adat ini sudah lama diamalkan, maka adat ini terus menjadi amalan tradisi masyarakat Murut Tagal di daerah Sepulut Sabah.

• 'Barian Sampai Mati' juga dapat dilihat apabila keluarga pihak perempuan pergi mengunjugi rumah pihak lelaki selepas kahwin, keluarga pihak perempuan akan meminta apa saja yang disukai dan dijumpai oleh mata mereka dalam rumah menantu lelaki. Pada masa itu juga, keluarga pihak perempuan akan terus mengambil benda atau pun barang tersebut misalnya televisyen, peti sujuk, tajau, gong, kain sarung, emas, basikal dan apa sahaja yang ditemui ketika berada di rumah pihak lelaki. Pihak lelaki pula tidak berbuat apa-apa dan membenarkan saja permintaan keluarga pihak perempuan sebagai tanda hormat kepada bapa dan mak mertuanya.

• Untuk memiliki seorang gadis Murut, pihak lelaki terpaksa menanggung beberapa risiko tinggi untuk memenuhi tuntutan barian daripada keluarga pihak perempuan. Keluarga pihak perempuan berhak menuntut barian apa saja pada bila-bila masa. Pihak lelaki pula terpaksa menurut permintaan daripada keluarga perempuan untuk menjaga maruah keluarga. Berikut merupakan beberapa cara pihak perempuan menuntut barian atau mas kahwin daripada pihak lelaki.

4.4.1 Semasa 'Anamong' atau bertunang.

• Selepas adat merisik berjaya dilakukan terhadap seorang gadis Murut yang bakal dikahwini oleh sang teruna, adat bertunang akan diadakan di rumah keluarga pihak perempuan. Selalunya adat bertunang ini dilangsungkan di rumah panjang dan dihadiri oleh keluarga terdekat sahaja. Adat bertunang ini penting untuk memberi tanda kepada gadis yang dirisik tadi bahawa dirinya 'sudah dimilki' dan tidak boleh dirampas oleh mana-mana lelaki lain. Antara barian atau mas kahwin yang dituntut oleh ibubapa keluarga pihak perempuan ialah :- Duit Rm 100.00- Kain sarung atau 'tapi' 10 hingga 30 keping- Rantai, cincin dan anting-anting.- Bungkas atau rantai manik buatan lama- Tajau atau 'sampa' kecil antara 5 hingga 10 buah.- Lain-lain ikut permintaan keluarga pihak perempuan.

• Sejak sekian lama, barian atau hantaran mas kahwin ini sudah ditetapkan oleh orang tua-tua yang berpengaruh sejak turun tumurun lagi. Malah, selain daripada jenis barian yang disenaraikan di atas, terdapat lagi barian yang dituntut oleh ibubapa pihak perempuan seperti seekor lembu atau seekor kerbau sebagai tanda sayang kepada anak gadis mereka yang bakal berpisah dengan keluarganya untuk bersama dengan bakal suaminya. Ianya bergantung kepada sifat 'gila harta' ibubapa pihak perempuan untuk mengeksploitasi anak gadis mereka bagi memperolehi barang hantaran mas kahwin. Ada kalanya, pihak lelaki tidak dapat memenuhi permintaan barian oleh keluarga pihak perempuan kerana dianggap terlalu mahal dan sukar didapati. Akibatnya, berlaku ketidakpuashatian dan menyebabkan ikatan pertunangan tersebut diputuskan sama ada oleh pihak lelaki yang merasakan barian tersebut keterlaluan ataupun pihak perempuan yang merasakan pihak lelaki tidak mampu membayar mas kahwin anaknya.

• Adat barian yang keterlaluan hanya diamalkan oleh sesetengah ibubapa yang merasakan anak mereka layak dibayar tinggi. Manakala ibubapa yang berfikiran positif dan pandai bersikap bertimbang rasa akan mengikut barian yang ditetapkan dan tidak meminta lebih daripada itu. Namun, ada sesetengah pihak lelaki sanggup menurut apa sahaja yang diminta oleh keluarga pihak perempuan meskipun bariannya sangat mahal. Itu sebagai tanda sayang seorang teruna kepada gadis yang bakal dikahwininya.

4.4.2 Semasa Majlis Perkahwinan

• Selepas beberapa bulan bertunang, majlis perkahwinan akan dilangsungkan selama tiga hari atau seminggu. Biasanya diadakan di rumah panjang dan dihadiri oleh sanak saudara. Mengikut tradisi masyarakat Murut Tagal, anak-anak mereka berkahwin dalam usia yang masih muda iaitu sekitar 13 tahun bagi anak perempuan dan 15 hingga 18 tahun bagi anak lelaki. Ibu bapa bertanggungjawab dalam memilih pasangan hidup anak-anak mereka. Dalam adat perkahwinan masyarakat Murut, sistem barian iaitu hantaran sampai mati atau barian kahwin seumur hidup diamalkan. Sistem ini dianggap sebagai tunjang adat bagi mengukuhkan tali persaudaraan antara ibu bapa dan anak perempuan yang telah berkahwin. Barian yang dibawa oleh pihak lelaki semasa majlis perkahwinan dianggarkan RM 20 000 hingga RM 30 000. Berikut ialah barian yang wajib dipenuhi oleh pihak lelaki untuk diberi kepada keluarga pihak perempuan.- Tajau besar 'Tiluan" harga RM 1000.00- Tajau besar "Binukul" harga RM 1000.00- Duit "Pamahipusan atau Kapuan Nu Tapi" (Khusus untuk Ibu pengantin Rm 1000.00)- Tajau Besar buatan lama "Binalayungan" (Khusus untuk bapa pengantin) anggaran RM 1000.00- Lembu atau Kerbau antara seekor atau tiga ekor.- Tajau besar biasa 5 hingga 10 anggaran RM 5000.00- Tajaun sederhana besar dan kecil 50 hingga 100 anggaran RM 3000.00- Gong Besi 2 hingga 5 anggaran RM 5000.00- Gong Tembaga 5 hingga 10 anggaran RM 2000.00- Kain sarung 100 hingga 200 keping anggaran RM 1000.00- Emas seperti rantai, cincin dan anting-anting anggaran RM 2000.00- "Sisitan atau Susukur" 50 hingga 100 utas anggaran RM 1000.00- Kain Nila 10 hingga 30 batang anggaran RM 1000.00- Lain-lain permintaan dari ahli keluarga pihak perempuaan dianggarkan RM 5000.00

• Berbeza dengan suku kamu lain di negeri Sabah, hantaran mas kahwin tidak terlalu mahal berbanding dengan masyarakat Murut khususnya Murut Tagal. Sebenarnya, hantaran barian ini tidak mampu dilakukan oleh ibubapa pihak lelaki kerana begitu mahal tetapi kerana amalan kerjasama sesama keluarga dapat membantu meringankan masalah pihak lelaki. Setiap satu keluarga di sebelah pihak lelaki akan membawa barian dari rumah atau yang dibeli misalnya duit, gong, tajau besar, emas, kain sarung dan kain nila untuk membantu keluarga mereka yang telah berkahwin. Jika ada 30 buah keluarga sebelah pihak lelaki, barian ke acara perkahwinan yang dibawa boleh dianggarkan mencapai RM 20 ribu sehingga RM 40 ribu. Walaupun bukan dalam bentuk duit, tetapi harga barang yang dibawa memiliki harga yang mahal misalnya tajau besar buatan lama, gong dan emas semua dibeli dalam harga yang mahal. Oleh itu, amalan bekerjasama dan bergotong royong sesama keluarga sama ada keluarga jauh atau dekat tetap akan datang membantu. Mereka mengamalkan ada "timbal balas". Setiap kali dalam kesusahan, sesebuah keluarga yang mempunyai masalah akan memberitahu keluarganya yang lain untuk datang membantu. Dengan cara itu, masyarakat Murut Tagal dapat meringankan segala bebanan yang dipikul.

4.4.4 Semasa Limpuhu

• Limpuhu sama juga dengan majlis perkahwinan, ada kalanya keluarga pihak perempuan terus melompat kepada adat 'Limpuhu'. Memandangkan adat kahwin masyarakat Murut berhierarki, maka berkecenderungan untuk mengamalkan kahwin "Limpuhu" nombor dua daripada adat kahwin biasa. Barian yang dibawa oleh pihak lelaki juga sama dengan kahwin biasa. Antara barian yang selalu di bawa oleh pihak lelaki ialah :- Tajau besar 'Tiluan" harga RM 1000.00- Tajau besar "Binukul" harga RM 1000.00- Duit "Pamahipusan atau Kapuan Nu Tapi" (Khusus untuk Ibu pengantin Rm 1000.00)- Tajau Besar buatan lama "Binalayungan" (Khusus untuk bapa pengantin) anggaran RM 1000.00- Lembu atau Kerbau antara seekor atau tiga ekor.- Tajau besar biasa 5 hingga 10 anggaran RM 5000.00- Tajaun sederhana besar dan kecil 50 hingga 100 anggaran RM 3000.00- Gong Besi 2 hingga 5 anggaran RM 5000.00- Gong Tembaga 5 hingga 10 anggaran RM 2000.00- Kain sarung 100 hingga 200 keping anggaran RM 1000.00- Emas seperti rantai, cincin dan anting-anting anggaran RM 2000.00- "Sisitan atau Susukur" 50 hingga 100 utas anggaran RM 1000.00- Kain Nila 10 hingga 30 batang anggaran RM 1000.00- Lain-lain permintaan dari ahli keluarga pihak perempuaan dianggarkan RM 5000.00

4.4.5 Semasa Bului

• Seperti adat kahwin "Limpuhu", kahwin "Bului" juga sama dengan barian yang di bawa semasa perkahwinan biasa. Cuma nama yang berbeza. Adat kahwin 'bului' selalu diamalkan oleh keluarga pihak perempuan apabila anak gadis mereka dikahwini. Biasanya apabila keluarga pihak perempuan tidak mampu mengadakan cara kahwin "Tinauh", mereka menggunakan adat kahwin 'Bului" untuk anak gadis mereka yang dikahwini. Semua hantaran barian adalah sama sahaja cuma perjalanan adat itu semasa ia dilangsungkan adalah berbeza. Antara barian yang dibawa ialah :- Tajau besar 'Tiluan" harga RM 1000.00- Tajau besar "Binukul" harga RM 1000.00- Duit "Pamahipusan atau Kapuan Nu Tapi" (Khusus untuk Ibu pengantin Rm 1000.00)- Tajau Besar buatan lama "Binalayungan" (Khusus untuk bapa pengantin) anggaran RM 1000.00- Lembu atau Kerbau antara seekor atau tiga ekor.- Tajau besar biasa 5 hingga 10 anggaran RM 5000.00- Tajaun sederhana besar dan kecil 50 hingga 100 anggaran RM 3000.00- Gong Besi 2 hingga 5 anggaran RM 5000.00- Gong Tembaga 5 hingga 10 anggaran RM 2000.00- Kain sarung 100 hingga 200 keping anggaran RM 1000.00- Emas seperti rantai, cincin dan anting-anting anggaran RM 2000.00- "Sisitan atau Susukur" 50 hingga 100 utas anggaran RM 1000.00- Kain Nila 10 hingga 30 batang anggaran RM 1000.00- Lain-lain permintaan dari ahli keluarga pihak perempuaan dianggarkan RM 5000.00

4.4.6 Semasa adat "Tinauh"

• Adat "Tinauh" adalah satu acara perkahwinan yang berada di hierarki paling tertinggi dalam adat Murut Tagal di Daerah Sepulut Sabah. Manakala adat "Barian Sampai Mati" pula adalah kemuncak penghantaran hantaran mas kahwin ataupun barang-barang hantaran yang diminta oleh keluarga sebelah pihak perempuan. Kemuncak penghantaran mas kahwin itu adalah pada acara keramaian "Tinauh" yang berlangsung selama tiga hari tiga malam ataupun dalam tempoh seminggu. Meskipun sudah beranak pinak dan umur sudah menjangkau 30 hingga 50 tahun, barian tetap diberi oleh pihak lelaki kepada sebelah pihak perempuan.

• Menurut Herman Scholz (1988) Both, the tina'uh and the bului are highly traditional affairs, and they are best described as the last handing over of the outstanding dowry that was initially agreed on for the bride. The bului ceremony is even grander than the tina'uh, but this text will content itself to explanations pertaining to the tina'uh of the Tataluan Murut.Berikut ialah barian atau barang-barang hantaran yang dibawa semasa adat "Tinauh" :-1. Tajau Besar buatan lama atau "Sampa Lair" 10 hingga 30 buah.2. Gong Besi dan Gong Tembaga atau 'Ahung basi dan Ahung Tambaga" 20 hingga 40 buah.3. Tajau bersaiz sederhana besar "Sampa Biasa" 50 hingga 300 buah4. Kain Sarung atau "Tapi" 100 hingga 300 keping.5. Kain nila atau "Kain Kinayuh" 20 hingga 30 keping.6. Lembu atau Kerbau 1 hingga 3 ekor.7. Emas atau "Amas" seperti rantai, gelang, cicin dan anting-anting.8. Bungkas 10 hingga 20 utas9. Sisitan 50 hingga 200 utas

• Selain barian yang disenaraikan di atas, terdapat juga permintaan daripada pihak perempuan yang mesti dipenuhi oleh keluarga pihak lelaki. Permintaan tersebut berupa barang berharga atau duit. Biasanya, saging atau 'buyuung' di hantar dan dibahagi-bahagikan kepada keluarga pihak lelaki untuk memenuhi permintaan pihak perempuan. Sekiranya ada 30 buah keluarga menghantar 'buyung' atau saging maka 30 buah juga keluarga daripada pihak lelaki memiliki saging dari pihak perempuan. Setiap satu keluarga ada satu 'buyuung', malah lebih dari dua. Mereka berpasangan untuk memudahkan barang yang diminta tertunai oleh keluarga pihak lelaki.

• Sehelai kertas diletak di atas 'buyuung' sebagai simbolik untuk memberitahu hajat barang yang diminta. Antara contoh barang yang diminta oleh keluarga pihak perempuan daripada pihak lelaki ialah :-Tajau Binalayungan (Tajau Buatan Lama)-Gong Besi atau "ahung".-Lembu/Kerbau-Jam Tangan Berjenama-Rantai Emas Berbuah, Gelang Emas Berbuah, Anting-anting tebal dan Cicin tebal.- Duit Rm 300 hingga Rm 500-Peti Sejuk-Almari Pakaian-Astro.-Televisyen-Generator-Basikal-Motorsikal-Dan lain-lain

4.4.5 Lain-lain Keadaan

• Lain-lain keadaan yang dimaksudkan ialah apabila keluarga pihak perempuan mengalami masalah seperti berlaku kematian, ahli keluarga berkahwin dan tinauh. keluarga pihak perempuan akan datang kepada anak perempuan yang telah dikahwini untuk meminta pertolongan. Antara pemberian yang selalu diberi ialah :-Tajau Besar atau Tajau Kecil antara 1 hingga 5-Kain Sarung antara 2 hingga 10 keping-Sisistan antara 2 hingga 5-Gong antara 1 hingga 3-mana-mana emas dianggarkan RM 500.00-Duit dianggarkan Rm 100.00 hingga RM 500.00

4.6 PERATURAN ADAT 'BERIAN SAMPAI MATI"

• Adat 'Barian Sampai Mati' sebenarnya mempunya beberapa peraturan yang perlu diikuti oleh masyarakat Tagol di Daerah Sepulut, Daerah Pensiangan dan Daerah Nabawan. Memandangkan cara penghantaran barian tidak sama, ada yang ikut cara kahwin biasa, limpuhu, bului dan Tinauh maka peraturannya juga berlainan tetapi barang hantaran tetap mahal.

• Peraturan pertama, sekiranya pihak lelaki berjaya melunaskan barian atau mas kahwin isteri yang dikahwinininya dan ibubapa pihak perempuan berpuas hati. Maka perkahwinan setakat disitu sahaja tanpa ada perkahwinan lain seperti Limpuhu, Bului dan Tinauh. Barian yang sangat penting ialah dua tajau yang dinamakan "Tiluan" dan "Binukul". Kedua-dua tajau ini adalah buatan lama dan sangat berharga bagi masyarakat Murut. Tiluan diumpamakan sebagai 'jantung' manakala Binukul adalah "hati". Perlembagaan ini menunjukkan betapa tingginya adat masyarakat Murut.

• Peraturan kedua ialah sekiranya pihak lelaki dan pasangannya sudah berkahwin dan sudah beranak-pinak tetapi ibubapa pihak perempuan masih tidak berpuas hati dengan barian hantaran yang dibawa oleh pihak lelaki, maka 5 atau 10 tahun kemudian, ibubapa pihak perempuan memanggil sekali lagi menantu lelaki mereka untuk mengadakan perkahwinan adat lama sama ada "Bului" atau "Tinauh". Mahu atau tidak mahu, suami kepada anak perempuan yang dikahwini terpaksa menyanggupi permintaan mantuanya. Jika tidak, mantuanya berhak menyaman kerana barian yang diminta masih belum cukup.

• Peraturan ketiga ialah, sekiranya pasangan lelaki dan pasangan perempuan baru bertunang dan bapa perempuan terus mahu mengadakat cara kahwin adat "Tinauh" serta mendapat persetujuan daripada pihak lelaki maka penghantaran barian secara besar-besaran diadakan pada tarikh yang ditetapkan. Maksudnya, perkahwinan biasa tidak digunapakai lagi, tetapi terus kepada peringkat perkahwinan yang paling tinggi iaitu "Tinauh" kerana kedua-dua belah pihak sanggup berbelanja besar.

4.7 KESIMPULAN

• Jelaslah bahawa adat 'barian sampai mati' merupakan adat yang paling unik antara seluruh masyarakat suku kaum Murut Tagal di Sabah. Adat ini sudah menjadi kebiasaan setiap kali seorang gadis dikahwini. Walaubagaimanapun, ramai masyarakat Murut Tagal pada masa ini menyedari bahawa adat 'barian sampai mati' sangat membebankan. Mereka mengakui sendiri bahawa lebih baik menggunakan duit yang ada untuk membelanjakan perbelanjaan anak ke sekolah berbanding menghabiskannya untuk 'Tinauh". Ternyata, adat 'barian sampai mati' ini sudah tidak mendapat sambutan daripada masyarakat Murut Tagal sendiri. Ini disebabkan kesededaran akibat banyak pengalaman menempuhi adat yang dianggap adat lama dan tidak relevan untuk masa sekarang. Adat yang baik dan menguntungkan boleh dipertahankan untuk menjaga adat warisan daripada nenek moyang, tetapi jika adat itu menyusahkan hidup, maka adat tersebut perlu ditinggalkan. Hidup bukan diabdikan dengan adat lama yang merumitkan dan terbukti amat merugikan bangsanya, tetapi apa yang penting adat mesti sesuai dengan corak hidup masa kini yang lebih pentingkan pendidikan, kerjaya dan masa depan.

Sabah

Pengenalan

Negeri Sabah mempunyai tidak kurang  dari tiga puluh etnik suku kaum . Sebuah  negeri yang kaya dengan tarian  kebudayaannya. Apabila tiba musim perayaan seperti Pesta Kaamatan dan juga perayaan Sabah Fest yang dirayakan pada Mei setiap tahun, orang ramai dapat menyaksikan pelbagai tarian kebudayaan yang dipersembahkan untuk memeriahkan lagi suasana perayaan berkenaan.
Penduduk Sabah terdiri daripada pelbagai suku kaum.  Etnik terbesar  di Sabah adalah Kadazan Dusun, Bajau dan Murut.  Suku kaum yang lain ialah Kedayan, Bisaya, Irranun, Rungus, Kimarang, Kwijau, Lundayeh, Ubian, Binadan, Orang Sungai, Tatana, Tagaas, Brunei, Suluk dan lain-lain.
Perbezaan di antara berbagai-bagai suku kaum tersebut adalah ketara terutama sekali dari segi bahasa, ugama, adat istiadat  dan pegangan hidup termasuklah pakaian tradisi mereka.

 

Kadazan Dusun Kaum Kadazan Dusun  merupakan nama kaum bumiputera asli yang terbesar di Sabah dan berasal daripada Indo-China. Kaum etnik ini menggunakan pelbagai bahasa dan dialek dengan pelbagai kebudayaan dan adat resam  tradisional. Terdapat 27 suku kaum di dalamnya. Antaranya ialah Dusun Liwan, Dusun Tindal, Dusun Pahu, Dusun Lotud, Bagahak, Dusun Labuk, Dusun Kimaragang, Tagahas, Tangara, Dusun, Rungus, Orang Sungai, Kuijau, Tambanuo, dan sebagainya.
Kadazan Dusun membentuk 30 peratus populasi Sabah  yang terdiri daripada dua kaum, Kadazan dan Dusun  digabungkan bersama kerana berkongsi bahasa dan  budaya yang serupa. Bagaimanapun, bezanya etnik Kadazan tinggal di kawasan  lembah dan secara tradisi terlibat dalam   penanaman padi, sementara etnik Dusun tinggal di kawasan pergunungan di pedalaman Sabah.

Tarian Sumazau
Tarian ini merupakan sejenis tarian tradisi rakyat Sabah yang amat terkenal di Sabah dan di seluruh Malaysia. Ia merupakan tarian tradisi suku kaum Kadazandusun. Tarian ritualnya memenuhi pelbagai fungsi seperti tarian Sumazau yang ditarikan untuk mengucap kesyukuran yang berkaitan dengan kegiatan menanam dan menuai padi dan juga untuk menolak bala, menyemah semangat, dan mengubati penyakit. 
Gerak dan irama tari Sumazau adalah perlahan-lahan dan lemah lembut. Pasangan penari lelaki dan wanita menari berhadapan  dan mereka menggerak-gerakkan kaki dengan langkah kecil, sementara tumit kaki diangkat dan diturunkan mengikut irama lagu. Ketika menari tangan dikepakkan keluar, gerakannya turun naik seperti burung terbang. Biasanya Sumazau ditarikan semasa menyambut hari keramaian dan di majlis jamuan.
Pesta Kaamatan (Menuai) disambut oleh Kadazandusun sebagai meraikan  tuaian  baik dan  disambut oleh semua kaum lain Sabah.

 Masyarakat Bajau

Persandingan Masyarakat Bajau

Kumpulan etnik kedua terbesar di Sabah, kaum Bajau merangkumi 15 peratus populasi penduduk negeri ini. Mereka asalnya adalah keturunan pelaut yang menyembah Omboh Dilaut (Tuhan Laut) dan sering dikenali sebagai gipsi laut. Ada yang telah meninggalkan kehidupan di laut dan menjadi peladang serta penternak. Mereka pula dikenali sebagai ‘Koboi Timur’ kerana kepakaran mereka menunggang kuda. Terdapat pelbagai suku kaum di kalangan masyarakat Bajau seperti Ilanun, Sulu dan sebagainya. Kebanyakan masyarakat Bajau  mendiami  kawasan Semporna dan Kota Belud.  Kaum lelaki dalam kalangan  masyarakat ini terkenal sebagai penunggang kuda yang mahir.
Adat resam kelahiran antara masyarakat Bajau dengan masyarakat Melayu di Semenanjung terdapat banyak persamaan di mana adat seperti berpantang, menempah bidan dan melenggang perut juga dilaksanakan oleh masyarakat tersebut. Ini kerana kebanyakan masyarakat Bajau di Sabah adalah beragama Islam.
Tarian Brunsai
Suku kaum Bajau boleh dikenali melalui tarian Brunsainya. Tarian Brunsai tidak diiringi dengan musik ataupun bunyi-bunyian, ianya mengutamakan pada "kalang" seperti berbalas pantun yang diiringi oleh hentakan kaki penari lelaki. 
Brunsai biasanya dilakukan pada waktu malam untuk meraikan majlis perkahwinan, merayakan kelahiran bayi, majlis kesyukuran dan bagi meraikan orang yang sudah bernazar. Penari Brunsai juga memakai pakaian yang berwarna warni seperti seluar hitam, biru, merah dan baju serta tanjak yang mempunyai corak-corak menarik.

Tarian Limbai
Tarian ini adalah sejenis tarian asli masyarakat suku Bajau. Tarian Limbai ditarikan ketika menyambut ketibaan pengantin lelaki yang diarak ke rumah pengantin perempuan. Sebaik sahaja rombongan pengantin sampai, perarakan dihentikan sementara, lalu tarian Limbai dipersembahkan di hadapan pengantin. Ia merupakan upacara khas sebagai isyarat menjemput pengantin naik ke  rumah untuk melakukan istiadat  pernikahan. Irama dan bahasa tarian mengiringi anggota-anggota rombongan pengantin naik ke rumah. Penari-penari melambai-lambaikan selendang mereka sebagai lambang mengundang dan mengucapkan selamat datang.

Murut

                                                                                   Pakaian tradisional Murut

        Tarian lansaran masyarakat Murut

Kaum Murut merupakan etnik ketiga terbesar di Sabah, Murut merangkumi  tiga peratus populasi penduduk negeri ini. Secara tradisi, mereka menduduki kawasan  pedalaman di utara Borneo. Mereka juga adalah antara etnik Sabah terakhir untuk membuang amalan memburu kepala. Kini, mereka penanam padi huma dan ubi kayu, sambil memburu menggunakan sumpitan dan menangkap ikan. Kebanyakan kaum  pribumi di Sabah, pakaian tradisi mereka turut dihiasi dengan hasil seni manik yang menarik. 
Tarian Magunatip
Ini merupakan sejenis tarian tradisi masyarakat suku kaum Murut dari suku Kuhijau (Kwijau). Magunatip berasal dari perkataan ‘apit' yang bermakna jepit. Ia membawa maksud ketika menari kaki penari terjepit atau terapit di antara dua batang kayu (buluh) jikalau tidak cekap mengelakkannya. Biasanya tarian ini tidak memerlukan iringan muzik oleh kerana bunyi buluh itu yang dilagakan akan menimbulkan bunyi yang kuat serta rentak dan irama yang menarik.Tarian Magunatip bertujuan untuk memeriahkan lagi sesuatu upacara yang  diadakan.
Tarian Lansaran
Suku kaum Murut amat terkenal dengan tarian  lansaran. Tarian ini hanya dilakukan di lantai khas yang berukuran kira-kira 81 kaki persegi yang dibina di tengah-tengah rumah panjang yang diperbuat menggunakan kayu bulat. Kayu bulat dipasang berlapis-lapis secara khusus supaya boleh melantun seperti "spring.
Kemuncak tarian ini ialah berbalas-balas pantun tanda mengeratkan lagi tali silaturahim . Pada masa lalu tarian itu diadakan bagi menyambut kepulangan para pahlawan yang telah mencapai kemenangan setelah bertarung di medan pertempuran.

Suku-suku yang lain:
Suku Momogun RungusRungus juga di kenali sebagai Dusun Laut atau Dayak Dusun. Suku kaum Momogun Rungus mendiami kawasan pesisir pantai barat Kudat, pantai timur Kudat, Teluk Marudu, Pitas hingga ke Beluran dan juga kepulauan sekitar  Kudat.  Kebanyakan suku kaum Momogun Rungus adalah  menganut agama Kristian.

Tarian Sumundai Monggigol
Tarian suku kaum Momogun Rungus ditarikan oleh seorang lelaki dan beberapa orang perempuan. Tarian yang dinamakan Sumundai-Mongigol ini diiringi dengan paluan gong. Alatan muzik yang digunakan terdiri daripada 4 buah gong dan gendang yang dinamakan 'Tontog'. Penari perempuan akan merapatkan bahu antara satu sama lain dan menggerakkan pergelangan tangan dengan langkah-langkah yang perlahan dan lembut. Apabila lelaki dan perempuan sama-sama menari, ia dipanggil "miandak" dalam bahasa Rungus. Tarian Sumundai-Mongigol ini ditarikan apabila tiba Pesta Kaamatan, upacara pemujaan semangat, majlis perkahwinan, kematian, keraian ataupun ketika menyambut tetamu yang istimewa.

Suku IranunIranun atau Illanun ialah nama satu suku kaum yang dikategorikan sebagai penduduk bumiputera Sabah. Iranun bermaksud berkasih-kasihan. Ini bagi mewujudnya sistem hubungan sosial yang amat erat, yang terikat oleh tali persaudaraan yang amat intim, yang  berlandaskan sistem kerjasama dan gotong-royong.

Mereka merupakan pelayar yang cekap, tempat tinggal masyarakat Iranun banyak tertumpu di kawasan tepi pantai. Namun ada juga yang terletak di bahagian dalam daerah. Masyarakat Iranun ini banyak menetap di daerah Kota Belud seperti di kampung Pantai Emas, Kaguraan, Kota Peladok, Tamau, Paya-Payas, Marampayan, Kota Bongan, dan lain-lain.

Suku Idaaan
Idaan adalah  etnik yang  menetap terutamanya di sekitar daerah Lahad Datu di persisiran timur Sabah.  Populasi semasa dianggarkan sekitar 6,000 ,  etnik ini memiliki hak esklusif bagi mengumpulkan sarang burung layang-layang di dalam gua batu kapur  di kawasan penempatan  mereka. Sebahagian besarnya adalah muslim, tetapi sebahagian kecil suku kaum yang dikenali sebagai Begaak adalah  animist.
Selama beberapa abad etnik Idaan telah memiliki mekanisme sosial berasaskan  sejarah. Sebagai etnik minoriti, Idaan beroperasi sebagai kumpulan korporat berkait rapat berkaitan dengan aktiviti menuai sarang burung layang-layang.

Suku BisayaBisaya dikatakan di antara yang pertama menerima Islam pada awal kurun ke-13. Kedatangan  Islam dalam  kaum Bisaya adalah melalui hubungan dagang dengan pedagang dari tanah Arab. Jika dilihat daripada segi kehidupan sosial, sedikit sebanyak pengaruh Arab memainkan peranan dalam urusan mereka sehari-harian.
Bangsa Bisaya adalah suku  kaum  asli yang telah tinggal dan menetap di Borneo Sabah sejak beribu tahun yang lalu. Kemahiran suku kaum ini dalah dalam bidang pertanian. Mereka juga mahir memburu binatang liar di hutan untuk dimakan.  Selain itu mereka juga menternak ayam, itik, angsa,  lembu dan lain-lain binatang sebagai makanan.
Kaum Bisaya juga mahir dalam seni kraftangan dan sebahagian besar peralatan kraftangan digunakan dalam kehidupan seharian mereka  selain mahirr menangkap ikan.
Tarian Bubu
Kaum Bisaya mempunyai tariannya sendiri, iaitu Tarian Bubu yang biasanya dipersembahkan  semasa upacara perkahwinan, pertunangan dan jamuan  masuk rumah baru.  Mereka percaya kepada kuasa ghaib, oleh itu dukun atau pawang menjadi perantara komunikasi bagi mereka dengan dunia lain.

 Suku Suluk Sulu berasal daripada Kepulauan Sulu dan Borneo (Sabah) sejak zaman Kesultanan Sulu lagi. Kaum Suluk ini menggunakan bahasa Tausug sebagai bahasa pertuturan. Agama rasmi yang dianuti adalah agama Islam. Kaum Suluk ini juga mempunyai budayanya yang unik dan tersendiri. . Pusat petempatan bagi orang Suluk adalah terletak di daerah Kudat, Semporna, Sandakan, Lahad Datu, Kota Kinabalu, Menggatal,T uaran dan Telipok
 Orang Suluk tidak memanggil diri mereka Suluk melainkan menggelar diri mereka Tausug yang  membawa maksud "Orang dari Sulu". 
Tarian Balok-balok
Tarian Bolak-Bolak adalah  tarian suku   kaum Suluk yang diiringi dengan pukulan "gabbang" yang sering diadakan di majlis-majlis perkahwinan dan majlis-majlis keramaian yang lain. Tarian ini dilakukan oleh kaum wanita dan lelaki yang memakai pakaian tradisional berwarna warni.
Penari menggunakan empat bilah kayu kecil jenis keras yang digenggam dengan tangan, dua bilah kayu dalam satu tangan ditepuk-tepuk sehingga mengeluarkan bunyi sama rentak dengan pukulan kulintangan.

 Suku TidungSuku kaum Tidung adalah suku kaum rumpun Melayu yang banyak terdapat di bahagian tenggara Sabah iaitu sekitar daerah Tawau dan Sebatik. Antara suku kaum Melayu Tidung begitu dikenali di Tawau ialah Tidung Apas, Tidung Indrasabah, Tidung Membalua, Tidung Merotai dan Tidung Kalabakan. Terdapat juga ramai suku kaum Tidung di beberapa kawasan di Sandakan seperti di Beluran.
Mereka adalah etnik Muslim dan menggunakan bahasa Melayu untuk berkomunikasi dengan entiti masyarakat lain di sekitarnya seperti masyarakat Bolongan ( Tanjung Selor), masyarakat Banjar ( Banjarmasin ), masyarakat Kutai dan masyarakat Berau yang merupakan penghuni. 
Tarian Zapin
Dalam budaya masyarakat Melayu Tidung, tarian zapin atau zipin serta alat muzik seperti gambus dan kompang yang berasal dari budaya Arab sudah lama digunakan sejak turun temurun. Di Tawau ini juga terdapat masyarakat Melayu keturunan Arab dan Habib yang merupakan golongan pendakwah Islam  terdahulu yang telah menetap di sini dan berkahwin dengan masyarakat tempatan.

Suku Kaum Bugis

Suku kaum Bugis merupakan salah satu etnik yang terdapat di dalam kelompok ras berbilang bangsa di negeri Sabah. Kebanyakan suku kaum ini telah menetap di pantai Timur Sabah iaitu di daerah Tawau, Semporna, Kunak dan Lahad Datu.

Dari aspek sosial, suku kaum ini lebih terkenal dengan kerabat pangkat diraja (keturunan dara), mementingkan soal status individu dan persaudaraan sesama keluarga. Dari segi perkahwinan,suku kaum ini lebih suka menjalinkan perkahwinan dengan keluarga terdekat dan perceraian pula merupakan hubungan sosial yang amat tidak disukai oleh suku kaum ini kerana ia meruntuhkan hubungan kekeluargaan dan bertentangan dengan nilai-nilai agama.

Pada dasarnya, suku kaum ini kebanyakannya beragama Islam Dari segi aspek budaya, suku kaum Bugis menggunakan dialek sendiri dikenali sebagai 'Bahasa Ugi' dan mempunyai tulisan huruf Bugis yang dipanggil ‘aksara’ Bugis. Aksara ini telah wujud sejak abad ke-12 lagi sewaktu melebarnya pengaruh Hindu di Kepulauan Indonesia.

Sejarah kedatangan suku kaum Bugis di Sabah (Tawau khususnya) berkaitan dengan sejarah penerokaan Tawau. Adalah dipercayai suku kaum ini telah meninggalkan Kepulauan Sulawesi menuju ke Pulau Jawa, Sumatera, Semenanjung Malaysia, Kalimantan dan Borneo sejak abad ke-16 lagi.

Tahun 1840 dijadikan sebagai fakta kukuh untuk menyatakan tempat permulaan penerokaan Tawau oleh suku kaum Bugis. Penempatan awal oleh suku kaum Bugis ini bermula di kawasan yang dikenali sebagai Ranggu. Ini bermakna suku kaum Bugis sudah pun menerokai kawasan Tawau dan menjadikan Ranggu sebagai salah satu destinasi untuk berulang-alik ke Indonesia menjadi pedagang dan membawa masuk pekerja buruh ke ladang-ladang milik kerajaan British ketika itu. Apapun, Ranggu diasaskan oleh nenek Penghulu K.K. Salim di Kampung Sungai Imam, Bombalai.

Kemudian seorang lagi bangsa Bugis dari kerabat diraja Bone bernama Petta Senong menetap di Sungai Imam, Bombalai. Usaha mereka ketika itu adalah sebagai orang upahan kepada Kerajaan Sulu untuk menghapuskan sebanyak mungkin lanun-lanun yang bergerak di perairan Laut Sulu, Borneo.

Kemudian, beberapa kawasan baru terus diterokai oleh suku kaum Bugis dan kawasan yang termasuk dalam tapak pembangunan Bandar Tawau. Antara suku kaum Bugis yang terlibat dalam penerokaan bandar Tawau ialah Puang Ado, Daeng Mappata, Wak Neke, Wak Gempe dan Haji Osman.

      

Bajau

The Bajau

The Kota Belud Bajau Horseman are the famous Cowboys of the East. During special occasions, the Bajau Horseman wears a black, sometimes white, long-sleeved shirt called badu sampit . Smart, gold buttons betawi run down the front opening and the shirt is also decorated with silver flowers called intiras .

The trousers are more tight-fitting than the bajau bridegroom'sseluar sama . The horseman's seluar sampit is balck, and both the shirt and trousers have gold lace trimmings sewn on. He also wears a headpiece podong similar to the Bajau bridegroom's.

The Bajau horseman wears a silver-hilted dagger karis at his side. The sheath is made of wood and silver. He also carries a spear bujakand a shipping crop pasut .

Perhaps the most interesting thing about the Bajau horseman is his horse, or rather pony. It has its own costume and is more gaily dressed than the rider. The ourfit kain kuda almost completely covers the pony except for holes for the eyes and nose. This cloth is tied around the pony's legs to keep it in place.

The saddle sila-sila is not like the cowboy saddles of the West but rather a smaller piece of buffalo hide so shaped to fit the pony's back. A thick piece of cloth lapik is placed under the sila-sila .

Antique brass bells seriau , colourful reins tingalu and bridle kakang all make for a very festive pony costume. In all their finery, both ride and pony become quite an attraction.

KadazanDusun

The Kadazandusun

This is the largest ethnic category in Sabah and is predominantly wet rice and hill rice cultivators. Their language belongs to the Dusunic family and shares a common animistic belief system with various customs and practices. Their ancient beliefs on the verity that everything has life - the rocks, trees, and rivers are all living things.

They have souls and spirits that must be appeased from time to time through specific rituals. In these modern times, some of the rituals are less performed accept during certain festivities.

Customs & Beliefs

Pesta Kaamatan or Harvest Festival is a unique celebration of Kadazandusun society. It's a celebration to honour the Rice Spirit - Bambaazon or Bambarayon and giving thanks for yet another bountiful year. The festival begins on the first of May at many district levels. The rites and customs of the Pesta Kaamatan is a tribal practice of Kadazandusun and also Murut peoples. The Bobohizan or Bobolian who are the High Priests or Priestesses (depending on the district/area undertaking the preservation) will conduct the ritual. In different districts, the priests or priestesses may be addressed to differently, for instance in Tambunan district they are known as Bobolian, in Tuaran as Tantagas and in Penampang as Bobohizan.

It is believed that rice in whatever form embodies Bambaazon that must be protected from harm. The homecoming of Babaazon is an integral part of the Harvest Festival. Ancient folklore tells of the ultimate deed of Kinoingan or Minamagun - The Almighty God or Creator, who sacrificed his only beloved daughter, Huminodun so that his people would have food. Various parts of her body were planted from which plants grew. During the Magavau ceremony, the Bobohizan will select some stalks of rice that are left undistributed until the harvest is over. In some districts, the chosen stalks are cut before the field is harvested and are then brought into the owner's house. The task of Bobohizan is to search and salvage the lost Bambaazon who are hurt or separated from the main mystical body. In the old days, this ceremony was often performed in freshly harvested fields during the first full moon after the harvest to invoke the rice spirit.

The language used by Bobohizan is archaic whose meanings have been buried in time and known only to the few remaining Bobohizan these days. The vital aspect of Magavau is the paraphernalia used to summon Bambaazon. The sacrament of Magavau may vary according to district practices but the ceremony always ends with food offerings to Bambaazon and merry making for the village folks.

suku kaum Murut

Being one of the largest indigenous groups in Sabah, Murut comprise of subgroups such as Baukan, Gana', Kalabakan, Okolod, Paluan, Sulangai, Serudung, Tagal, Timugon and the Beaufort and Keningau Murut. Literally "Murut" means "hill people". They inhibit the interior and southeastern parts of Sabah and the territory straddling the Kalimantan and Sarawak borders. They are mostly shifting cultivators and hunters with some riverine fishing. Those of Murut origin speak 15 languages and 21 dialects. The language commonly used and understood by the large majority is Tanggal. Their language is also related to the Kadazandusun languages.

Once feared as fearless headhunters and longhouse dwellers, the Murut these days have abandoned much of their age-old traditions especially headhunting. They are also very skilled in hunting with blowpipe.

Customs & Beliefs

In the by-gone era, collecting heads of enemies served a very precise function in Murut society. A man can only get married after he has presented at least one head that he has hunted to the family of the desired girl. Heads also play a very important role in spiritual beliefs.

The essence of Murut tradition of feasts is distinctive. No merrymaking will end at least until sunrise and can last up to seven days later. This is especially the case with weddings or funerals. Through modernization, no more heads must be furnished for weddings but jars along with cloth, beads, gold and ivory bracelets have taken its place. All these dowry items will be proudly displayed at the ceremony. Jars or "sampa" holds a prominent status in their customs. The Murut know the age of sampa and treat them will due respect. Jars are also a place of spirits. Beads play an integral role in Murut life. Wedding beads must be presented in the form of belts, necklaces, headgear and decoration. The wedding ceremony must be held in the bride's longhouse, tapai or rice wine must be served and all the meat has to be pickled.

The Murut keep the bodies of their deceased in a jar and place them in colourful and elaborately decorated grave-huts along with the deceased's belongings. The body will be placed in the foetal position inside the jar and a gong will be placed over the mouth of the jar to close it. However this custom of burial is becoming rare with the availability of wooden coffins.

suku kaum rungus

The Rungus living in the Kudat district are known to have maintained their ancient traditions to this day. Even the traditional ladies costume has not many changes made to it. Some of the women still wear costumes made from cloth processed form hand-grown and hand-spun cotton.

The design of the Rungus costume is simple. A black cloth with little hand-stitched patterns worn from the chest to the waist becomes the blouse ( banat tondu ) and the skirt is a knee-length sarong (tapi rinugading) of the same material. Another length of black cloth, about 28-30 cms. Wide is slipped over the head and it rests on the shoulders draped over the arms like sleeves.

What makes this outfit very interesting is the belts and necklaces that go with it. Little brass rings and antique beads looped through thin strands of stripped bark ( togung ) becomes a wide and colourful hipband called orot. To wear this, the orot is slowly and carefully coiled around the hip. Then a last string of beads ( lobokon ) is hung loosely from the coil. The orot is hand made by the Rungus men as the technique is known only to them.

The Rungus are also well-known for their beadwork and the costume shows off some of their finest. Two shoulders bands ( pinakol ), about 6 to 8 cms wide are aworn diagonally over each shoulder and cross over in front. The bead-work often tell a story and this one in particular tells of a man going spear-hunting for a riverine creature. Usually the pattern must follow ancient designs when worn with this costume.

Long antique bed necklace ( sandang ) are also worn diagonally over the shoulders. These necklaces often include ivory-white discs, obtained from the shell of the kima ( tridachna gigas ) as well as animal bones.

Several necklaces of reddish-brown glass beads and the chocker-like suldau with the white kima as the centre-piece further adorn this costume. The large burambun and the smaller giring are antique brass bells that sound with the slightest movement.

The Rungus lady's hair is combed into a bun and a multi-coloured floral head-piece ( titimbok ) is worn. A thin band of beads strung together ( sisingal ) is tied around the forehead and then pieces of cloth sewn together in rows to form colorful pigtails ( rampai ) are tided at the nape.

This costume, with all the beads and belts, is worn during festivals. Rungus ritual specialist also wear the complete outfit when conducting rituals.

Admin OSB. Neo,Ten't dan T-rex